"Dünyada herkese yetecek kadar kaynak var, ancak herkesin hırsını karşılamaya yetecek kadar değil."  Mahatma GANDİ

Genel

Türkiye’de Gözlenen ve Model Kestirimi İklim Değişikliği ve Değişkenliği Üzerine Kısa Bir Değerlendirme

Giriş

Sera gazlarının atmosferdeki birikimlerinin çeşitli insan etkinlikleri nedeniyle sanayi devriminden beri hızla artması sonucunda kuvvetlenen sera etkisinin en önemli sonucu, Yerküre’nin enerji dengesi üzerinde ek bir pozitif ışınımsal zorlama oluşturarak dünya ikliminin daha sıcak ve daha değişken olmasını sağlamasıdır. İster küresel isterse bölgesel ölçekte olsun, iklim değişikliği ekstrem (aşırı) hava ve iklim olaylarının sıklığında, şiddetinde, alansal dağılışında, uzunluğunda ve zamanlamasında değişiklikler oluşmasına neden olmaktadır. Örneğin, yağış, 1900–2012 döneminde alansal ve zamansal olarak yüksek bir değişkenlik göstermiş ve çok geniş bölge ve kıtalar üzerinde yağış tutarlarında azalış (kuraklaşma) ve artış eğilimler gözlenmiştir. Buna göre, Kuzey ve Güney Amerika’nın doğu bölümleri, kuzey Avrupa ve Asya’nın orta kesimleri ile kuzeyinde anlamlı artış eğilimleri gözlenirken, anlamlı kuraklaşma ya da azalış eğilimleri ise Sahel, Türkiye’yi (Şekil 1) de içeren Akdeniz havzası, Güney Asya’nın bir bölümü ile Afrika’nın güneyinde görülür (ör. IPCC, 2013; Türkeş, 1998, 1999, 2011, 2012ab; Türkeş ve Erlat, 2003, 2005; Türkeş ve Tatlı, 2009, 2011, vb.). Ayrıca, dünyanın birçok bölgesi ve Türkiye’deki şiddetli yağış olaylarında(aşırı yüksek ve aşırı düşük yağışlar, vb.)(ör. IPCC, 2013; Türkeş ve Tatlı, 2009; Türkeş ve ark., 2009ab; Yozgatlıgilve ark., 2010; Tatlı ve Türkeş, 2011, vb.) ve ortalama hava sıcaklıklarında(Türkeş ve ark., 2002; Türkeş, 2013, vb.) (Şekil 2) da önemli artışlar gözlenir. [caption id="attachment_920" align="alignnone" width="287"]harita Şekil1:M-K sıra ilişki katsayısı anlamlılık sınamasına göre, Türkiye akış toplam yağış tutarlarındaki uzunsüreli eğilimlerin alansal dağılış desenleri(Türkeş, 2013).
Kırmızı renkli ters üçgen simgeleri, toplam yağış dizilerindeki azalma(kuraklaşma) eğilimlerini gösterirken, koyuyeşilrenkliartısimgeleri toplam yağış dizilerindeki artmaeğilimlerini gösterir.İçi noktalı ve dolu daha iri kırmızı üçgen simgeler
(görecekalınvedahakalınkoyuyeşilartısimgeler), M-K u(t) sınama örneklem değerlerine karşılık gelen harita simgelerini
içeren lejantagöre, sırasıyladizilerdeki % 5 ve % 1 anlamlılık düzeyindeki azalma (artma) eğilimlerini gösterir.[/caption]   Ayrıca, uzun süreli klimatolojik ve meteorolojik gözlemlerin çözümlemelerinden elde edilen yeni bulgular, 1950’lerden beri bazı ekstremlerde özellikle günlük ekstrem hava sıcaklıklarında (ör. en yüksek ve en düşük sıcaklıklar, tropikal ve yaz günleri, vb.), donlu gün sayılarında ve sıcak hava dalgalarının sıklığı ve uzunluğunda da önemli değişiklikler ortaya çıktığını göstermektedir. Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli 1nci Çalışma Grubu’nun ‘İklim Değişikliğinin Fiziksel Bilim Temeli’ başlıklı yeni raporuna (IPCC, 2013) göre, “birçok aşırı hava ve iklim olaylarında 1950’den beri değişiklikler olduğu gözlenmiştir. Küresel ölçekte, yüksek olasılıkla soğuk gün ve gecelerin sayıları azalmış, sıcak gün ve gecelerin sayısı artmıştır. Avrupa, Asya ve Avustralya’nın geniş bölgelerinde sıcak hava dalgalarının sıklığı olasılıkla artmıştır. Kuvvetli yağış olaylarının sayısının artış gösterdiği kara bölgeleri, kuvvetli yağışların azaldığı karalardan olasılıkla daha fazladır. Kuvvetli yağış olaylarının sıklığı ya da şiddeti olasılıkla Kuzey Amerika ve Avrupa’da artmıştır.” [caption id="attachment_921" align="alignnone" width="300"]harita2 Şekil2:Mann-Kendall (M-K) sırailişkikatsayısıanlamlılıksınamasınagöre, Türkiyeyıllıkortalamahavasıcaklığıdizilerindekiuzunsürelieğilimlerinalansaldağılışdesenleri (Türkeş, 2013). Mavirenklitersüçgensimgeleri, havasıcaklığıdizilerindekiazalışeğilimlerinigösterirken, kırmızırenkliartısimgeleridizilerdekiartışeğilimlerinigösterir.İçinoktalıvedoludahairimaviüçgensimgeler (görecekalınvedahakalınkırmızıartısimgeler), M-K u(t) sınamaörneklemdeğerlerinekarşılıkgelenharitasimgeleriniiçerenlejantagöre, sırasıyladizilerdeki % 5 ve % 1 anlamlılıkdüzeyindekiazalma (artma) eğilimlerinigösterir.[/caption] Bu tür değişiklikler, genel olarak Doğu Akdeniz ve Türkiye’de, özellikle 1990’lı yıllarla birlikte donlu ve kar yağışlı günlerin belirgin bir şekilde azalması (Erlat ve Türkeş, 2012; Kartumve ark., 2011); önemli bir bölümü istatistiksel olarak anlamlı olmak üzere, sıcak günlerin ve gecelerin sayıları (Erlat ve Türkeş, 2013) ile gece en düşük ve gündüz en yüksek hava sıcaklıklarının artması; gündüz en yüksek-gece en düşük sıcaklık farklarının (günlük sıcaklık genişliği) azalması(Kuglitschve ark., 2010; Türkeş, 2013; Türkeş ve ark., 2002; Türkeş ve Sümer, 2004)vb. şeklinde kendisini hissettirmiştir. Başka bir deyişle, Türkiye’de yaklaşık son 25 yıllık dönemde, hem sıcaklık rejimi belirgin olarak daha ılıman ve sıcak koşullara doğru değişmiş, hem de sıcak hava dalgalarının sıklığında ve şiddetinde önemli değişimler gerçekleşmiştir. Bunlara ek olarak, sera gazlarının atmosferik birikimlerindeki artışların, yüzey (deniz ve kara) sıcaklıklarının ve alt troposfer hava sıcaklıklarının yanı sıra, hava basıncı, rüzgar, buharlaşma, bulut, yağış ve nem gibi değişkenlerde bölgesel ve küresel değişikliklere yol açması beklenmektedir. En gelişmiş iklim modelleri, küresel ortalama yüzey sıcaklıklarında 1990-2100 dönemi için, yüksek olasılıkla 1.5 °C ile 4.5 °C arasında bir artış olacağını öngörmektedir (IPCC, 2013).Türkiye’de ve onu çevreleyen bölgeler için gelecek iklim ve iklim değişkenliğine ilişkin küresel ve bölgesel iklim model benzeştirmelerinin kestirimleri, Türkiye’de genel olarak yağmur ve kar yağışlarının azalması, hava sıcaklıklarının, buharlaşmanın, sıcak hava dalgalarının ve kuraklık olaylarının sıklığı ve uzunluğunun artması vb. önemli iklimsel değişimlerin olacağını ve Akdeniz havzasındaki birçok ülke ile birlikte gelecekte Türkiye’nin de iklim değişikliğinden olumsuz etkileneceğini gösterir(ör.Giorgi ve Lionello, 2008; IPCC, 2013; Tatlı ve Türkeş, 2011; Öztürk ve ark., 2012, 2013; Türkeş ve ark., 2011; Sen ve ark., 2012, vb.). Tüm bu nedenlerle, iklim değişikliğinin etkilerini önlemek ya da en azından azaltabilmek ve ona uyum açısından, Türkiye’nin gelecekteki ikliminin öngörülmesi yaşamsal bir önem taşır. Kaynaklar Erlat, E. and Türkeş, M. 2012. Analysis of observed variability and trends in numbers of frost days in Turkey for the period 1950–2010.International Journal of Climatology 32 (12): 1889–1898. DOI: 10.1002/joc.2403 Erlat, E. and Türkeş, M. 2013. Observed changes and trends in numbers of summer and tropical days, and the 2010 hot summer in Turkey.International Journal of Climatology 33 (8): 1898–1908. DOI: 10.1002/joc.3556 Giorgi, F. andLionello, P. 2008. Climatechangeprojectionsforthemediterraneanregion. Global PlanetaryChange 63: 90–104. IPCC. 2013. SummaryforPolicymakers. In: ClimateChange 2013: ThePhysicalScienceBasis.Contribution of WorkingGroup I totheFifthAssessment Report of theIntergovernmental Panel on ClimateChange [Stocker, T. F., D. Qin, G.-K. Plattner, M. Tignor, S. K. Allen, J. Boschung, A. Nauels, Y. Xia, V. Bexand P. M. Midgley (eds.)]. Cambridge UniversityPress: Cambridge. Kartum, Ş., Koç, T. ve Türkeş, M. 2011. Türkiye’de kar yağışlarının başlangıç ve bitiş tarihlerinde gözlenen değişiklikler ve eğilimler. In: 5th AtmosphericScienceSymposiumProceedingsBook, s.195-200, 27-29 April 2011: İstanbul. Kuglitsch, F. G., Toreti, A., Xoplaki, E., Della-Marta, P.M., Zerefos, C. S., Türkeş, M. and Luterbacher, J. 2010.Heat wave changes in the eastern Mediterranean since 1960. Geophysical Research Letters, VOL. 37, L04802, DOI:10.1029/2009GL041841. Ozturk, T., Altınsoy, H., Türkeş, M. and Kurnaz M. L. 2012. Simulation of temperatureandprecipitationclimatologyforcentralAsia CORDEX domain byusingRegCM 4.0. ClimateResearch52: 63–76. Ozturk, T., Türkeş, M. and Kurnaz, M. L. 2013.Projected changes in air temperature and precipitation climatology in Turkey by using RegCM 4.3. In: Proceedings of European Geosciences Union General Assembly 2013, 07 – 12 April 2013: Vienna. Sen, B.,Topcu, S., Türkeş, M., Sen, B. and Warner, J. F. 2012. Projectingclimatechange, droughtconditionsandcropproductivity in Turkey. ClimateResearch52: 175–191. Tatlı, H. ve Türkeş, M. 2011. Türkiye’nin kurak ve nemli koşullarının model çıktı istatistiği (MOS) ile incelenmesi. In: 5th AtmosphericScienceSymposiumProceedingsBook, s.219-229, 27-29 April 2011: İstanbul. Türkeş, M. 1998. Influence of geopotentialheights, cyclonefrequencyandsouthernoscillation on rainfallvariations in Turkey. International Journal of Climatology18: 649–680. Türkeş, M. 1999. Vulnerability of Turkeytodesertificationwithrespecttoprecipitationandaridityconditions. TurkishJournal  ofEngineeringandEnvironmentalScience23: 363-380. Türkeş, M. 2011. Akhisar ve Manisa yörelerinin yağış ve kuraklık indisi dizilerindeki değişimlerin hidroklimatolojik ve zaman dizisi çözümlemesi ve sonuçların çölleşme açısından coğrafi bireşimi. Coğrafi Bilimler Dergisi9: 79-99. Türkeş, M. 2012a. Kuraklık, çölleşme ve Birleşmiş Milletler Çölleşme ile Savaşım Sözleşmesi’nin ayrıntılı bir çözümlemesi. Marmara Avrupa Araştırmaları Dergisi,Çevre Özel Sayısı20: 7-56. Türkeş, M. 2012b. Küresel İklim Değişikliği ve Çölleşme. İçinde: Günümüz Dünya Sorunları – Disiplinlerarası Bir Yaklaşım(ed. N. Özgen), s.1-42. Eğiten Kitap: Ankara. Türkeş, M. 2013. Türkiye’degözlenenveöngörüleniklimdeğişikliği, kuraklıkveçölleşme. AnkaraÜniversitesiÇevreBilimleriDergisi5 (1): XX-XX (Baskıda). Türkeş, M. andErlat, E. 2003. Precipitation changes and variability in Turkey linked to the North Atlantic Oscillation during the period 1930-2000. International Journal of Climatology23: 1771-1796. Türkeş, M. and Erlat, E. 2005. Climatological responses of winter precipitation in Turkey to variability of the North Atlantic Oscillation during the period 1930-2001.Theoretical and Applied Climatology 81: 45-69. Türkeş, M. and Tatlı, H. 2009.Use of the standardized precipitation index (SPI) and modified SPI for shaping the drought probabilities over Turkey. International Journal of Climatology 29: 2270–2282. Türkeş, M. and Tatlı, H. 2011.Use of the spectral clustering to determine coherent precipitation regions in Turkey for the period 1929-2007.International Journal of Climatology 31: 2055–2067. Türkeş, M. and Sümer, U. M. 2004.Spatial and temporal patterns of trends and variability in diurnal temperature ranges of Turkey.Theoretical and Applied Climatology77: 195-227. Türkeş, M., Sümer, U. M. and Demir, İ. 2002. Re-evaluation of trends and changes in mean, maximum and minimum temperatures of Turkey for the period 1929-1999.International Journal of Climatology22: 947-977. Türkeş, M., Koç, T. and Sarış, F. 2009a. Spatiotemporalvariability of precipitation total seriesoverTurkey. International Journal of Climatology29: 1056-1074. Türkeş, M., Akgündüz, A.S. ve Demirörs, Z. 2009b. Palmer Kuraklık İndisi’ne göre İç Anadolu Bölgesi’nin Konya Bölümü’ndeki kurak dönemler ve kuraklık şiddeti. Coğrafi Bilimler Dergisi 7: 129-144. Türkeş, M., Kurnaz, M. L., Öztürk, T. and Altınsoy, H. 2011. Climatechangesversus  ‘securityandpeace’ in theMediterraneanmacroclimateregion: aretheycorrelated?In: Proceedings of International Human Security Conference on Human Security: New Challenges, New Perspectives,p.625-639, CPRS Turkey,27-28 October 2011: İstanbul. Yozgatlıgil, C.,Asar, Ö., Kartal, E.,Batmaz, İ., Türkeş, M. and Tatlı, H.. 2010. Forecasting the Extreme Precipitation in Turkiye. In: 10th Symposium on Stochastic Hydraulics Fifth International Conference on Water Resources and Environment Research, 5-7 July 2010: Quebec.  
Yorumlarınızı Bizimle Paylaşın

Sadece üyelerimiz yorum yapabilir, hemen ücretsiz üye olmak için Tıklayın

(E-Posta adresiniz yayınlanmayacaktır)
Yorumu Gönder
Henüz Yorum Yapılmamış

Ziyaretçi İstatistikleri

Aktif ziyaretçi sayısı: 9 Bugünkü ziyaretçi sayısı: 153 Toplam tekil ziyaretçi sayısı: 52272