ÜLKEDE SU BARIŞI DÜNYADA SU BARIŞI 

Genel

İçme Suyu Olarak Kızılırmak

Prof. Dr. İlhami Ünver Ankara Üniversitesi, emekli Başkentin 2000’li yılların başından beri yaşadığı içme suyu sorunu ve buna bağlı tartışmalar, Ağustos 2014’te nüksetti.  Konuya yönetim yanlıları veya karşıtları açısından bakıldığında, uçurumlar düzeyinde görüş ayrılıkları gözleniyor.  Yazılı ve görsel basında hemen her gün konuyla ilgili çelişkili açıklamalar yer alıyor. Oysa olay, beş milyon insanın beden veya ruh sağlığını ilgilendirecek oranda ciddi olup, ideolojik yaklaşımların ne derece yanlış ve sakıncalı olduğu açık bir gerçek. Güncel konu Kızılırmak suyunun kent suyuna karıştırılması olduğundan, bu suyun doğru ve yanlış bilinen olumsuzluklarıyla başlayalım. Kızılırmak Suyunun Eksileri Topluma yansıyan görüşler toplandığında daha çok aşağıda maddeler halinde verilen konuların gündemde yer tuttuğu görülmekte. 1-      İçimi zordur (Doğru) 2-      Sert sudur, köpürmesi zordur (Doğru) 3-      Enerji maliyeti yüksektir (Doğru) 4-      Aşındırıcıdır (Doğru) 5-      Çayın, yemeklerin tadını olumsuz etkilemekte, çamaşır yıkamayı zorlaştırmaktadır (Doğru) 6-      Bulanıktır (Yer yer doğru) 7-      Kötü kokmaktadır (Yer yer doğru) 8-      Hastalık yapıcıdır (Kısmen doğru) 9-      Geleneksel yöntemlerle arıtılamaz (Çok azı doğru) 10-  Boruları, kazanları, sistemleri tıkar (Çok azı doğru) 11-  Enerji santrallerinin üretimini olumsuz etkilemektedir (?) 12-  Kanserojen ağır metaller içermektedir (Yanlış) 13-  Kalitesi, standart değerleri aşabilmektedir (Yanlış) 14-  DSİ, bu suyun kullanılmamasını önermektedir (Yanlış) 15-  Bu suyu kullanmaktan kaçınmalıyız, kaçınabiliriz (Yanlış) Kızılırmak suyu yüksek oranda sülfat, klorür ve sodyum içerdiğinden, yutulması zor, acı-tuzlu arası bir sudur. Bu özelliği, yemek, çay-kahve gibi yiyecek-içeceklere de geçmektedir. Sertliği 40-45 Fransız sertliği arasında değişmekte olup, bu değer, kente su sağlayan diğer barajların sertliğinin yaklaşık 5 katıdır. Sınıflamaya göre “çok sert su” grubundadır. Bu sertliğin büyük bölümü sülfat ve klorür ile eşleşen kalsiyum, magnezyum, mangan, demir gibi metallerden kaynaklandığından kalıcıdır, kaynatmakla ve geleneksel arıtma teknikleriyle giderilemez. Ama aynı nedenden dolayı sistemlerde tıkanma yapma olasılığı düşüktür. Yüksek sertlik, suyun köpürmesini zorlaştırır, sabun ve deterjan tüketimini artırır, temizliği zorlaştırır. Kızılırmak suyundaki kötü kokuların kaynağı başlıca iki grupta toplanabilir. Bunlardan biri, önce Hirfanlı, sonra Kesikköprü barajlarında uzun süre bekleyen suda yoğunlaşan alg etkinlikleridir. Baraja varan dek çok sayıda kentin ve erozyona karşı korumasız arazilerin atıklarını toplayan ve azot, fosfat gibi besin elementlerince zenginleşen suda bekleme süresi arttıkça alg gelişimi yoğunlaşır. Bu kokular arıtma tesisinde yumak oluşturma, süzme ve çöktürme, klorlama gibi tekniklerle büyük ölçüde giderilmekte ise de, tümüyle ortadan kalkmamaktadır. Sudaki bulanıklığın ve kötü kokuların diğer nedeni sülfatın yüksekliği olup, bu konu birazdan “suda sülfat” başlığıyla incelenecektir. Sudaki yüksek ağır metaller konusu geçmişte iki kez faklı biçimlerde gündeme geldi. Bunlarda biri alüminyum fazlalığı idi ki, Kızılırmak’la ilgisi yoktu, suya arıtma sırasında uygulanan “alüminyum sülfat” dozunun iyi ayarlanamamasından kaynaklanması daha güçlü olasılıktı. Çünkü Kızılırmak suyu kalitesi, arkasındaki dev Hirfanlı Barajı nedeniyle fazla dalgalanma göstermez. Diğer konu arsenik fazlalığı idi ki, yaygın bilinen bir yanlış arseniğin değil ağır metal, metal bile olmadığıdır. Daha çok jeolojik yapıdan kaynaklanan ve havasız koşullarda artabilen arseniğin, geleneksel arıtma sistemlerinde büyük ölçüde giderilebildiğini belirterek bu savı da aşmış olalım. Kızılırmak’tan gelen suyun enerji maliyeti, inanılmaz boyutlarda yüksektir. Kesikköprü Barajı’ndan İvedik Arıtma Tesisine dek beş kez pompa istasyonlarına uğrayan suyun, enerji kayıplarıyla birlikte toplamda 720 metre yükseltildiği hesaplanmaktadır. Böylece her ay milyonlarca liralık enerji faturası, Ankara’nın gereksinmeleri yerine elektrik faturalarına gitmektedir. Suyun hastalık yapıcı etkileri konusunda bakteriyolojik etmenlerin ve sülfatın rolü sınırlı… Çünkü kent içinde çok yerde etkin klor düzeyleri ölçülüp, hemen ekleme yapılıyor.  Dezenfeksiyonda “aşırı klorlama” tekniğiyle, işlemden sonra, borularda, depolarda vb oluşabilecek hastalık yapıcı etmenler önlenebilmektedir.  Ancak suyun elektriksel iletkenliği ve günlük yaklaşık su tüketimi üzerinden yaklaşık bir hesap yapıldığında, Kızılırmak suyu dolayısıyla günde yaklaşık 0,4 gram tuz alınmış olacağı hesaplanabilir. Şu anda, seyreltme dolayısıyla bu değer 0,14 g dolayında olup, tansiyon, şeker vb hastaları için olası sağlık sorunları uzmanlarca değerlendirilmelidir. Su sertliğinin insan sağlığı üzerine herhangi bir olumsuz etkisi ise, şimdiye dek belirlenmemiştir. Kızılırmak’tan kente su aktarılmasının, nehir üzerindeki enerji santrallerine giden suyu azaltarak, enerji üretimini düşürdüğü savı tartışmalıdır. Çünkü oradan aktarılan su sonuçta Sakarya Havzasına geçmiş olmaktadır, bu havzada da önemli hidroelektrik santraller vardır, konu araştırılmalıdır. Kızılırmak suyu, bu konuda en yetkin kurum olan DSİ programlarında da yer almaktadır. Buna göre Ankara’nın, 1930’lu yıllarda Kızılırmak suyundan yararlanması gerekecektir. Öte yandan suyun anılan olumsuzlukları ve karşıt propagandaların gücü, geniş kitleleri kapalı su tüketimine yönlendirmiştir. Ancak, ekmek başta olmak üzere unlu ürünler, hazır yemekler, reçel, peynir, zeytin vb kahvaltılıklar gibi çok sayıda ürün o suyla hazırlanıyor. Çamaşır, bulaşık yıkıyoruz vb. Kentin suyu Ankaralının yaşamının ayrılmaz parçası, kaçış yok. Suda Sülfat İçme sularında sülfat için Dünya Sağlık Örgütünce verilen litrede 250 miligram üst sınırı, Kızılırmak suyunda 300-350 mg/L değerleriyle aşılmış olmaktadır. 2014 Eylülünde Ankara suyunun yaklaşık üçte birini Kızılırmak suyu oluşturduğuna göre bu değerler izin verilen sınırın yarısına karşılık gelmektedir.  Yani sınırlar aşılmış olmamaktadır. Kızılırmak suyundaki sülfatın başlıca kaynağı, doğduğu Yıldız dağından başlayan ve akış hattı boyunca uzanan jipsli jeolojik oluşumlardır. Alçıtaşı da denen ve temelinde kalsiyum ve sülfat iyonlarınca zengin bu tortullar, suda yavaş yavaş çözünmekle birlikte, kilometrelerce uzanan akış hattı boyunca belirli bir derişime ulaşacak zaman bulmaktadırlar.  Kalınlıkları yer yer 80 metreyi aştığından, Kızılırmak’ın on binlerce yıl benzer özelliklerle akması beklenebilir. Sülfat, toprakta, suda, havada, bitkisel ve hayvansal besinlerde, insan vücudunda, kısacası her yerde bulunan, çok yaygın bir iyondur.  Normal koşullarda insan sağlığı açısından olabilecek başlıca olumsuz etkisi, ishal yapabilmesidir.  Çocuklar, yaşlılar ve başka kentlerden gelenler bu konuda daha duyarlı olmakla birlikte, çoğunlukla 1.000 mg/L düzeyinin bile ishale neden olmadığı bilinmektedir. İlk bakışta, üst 250 mg/L sınırı ile, 1.000 mg/L olumsuzluk sınırı arasında bir çelişki varmış gibi görünmektedir.  Kuşkusuz ortada çelişki filan yok. Sülfatın yüksek dozları doğrudan hastalık yapıcı olmamakla birlikte, içimi zor, diğer işlerde kullanılması sorunlu olduğu için, tüketicilerce olabildiğince reddedilir. Sıkı kısıtlamanın birinci nedeni budur.  Ancak ikinci neden daha geçerli olup, Ankaralının pek çok sorusunu da karşılayacak niteliktedir. Sülfat aşındırıcı bir iyondur. Aşındırıcılığı öyle yüksektir ki, betonu yavaş yavaş kemirir (Kesikköprü-Ankara arasındaki 10 adet deponun yanı sıra, İvedik arıtma Tesisindeki kum süzgeçleri,  dinlendirme-çöktürme havuzları ve ana deponun beton yapılar olduğu unutulmamalıdır. Ayrıca çoğu tüketici-apartman depoları da beton yapılardır). Gerçi İvedik Arıtmada kum süzgeçlerinin bugünlerde normalden hızlı dolması, mineral tortulardan çok organik artıkların yoğunlaşmasından kaynaklanmaktadır. Yine de sülfat, betondan sökebildiklerini suyla birlikte yol boyunca taşıyabilmektedir. Sülfatın bir diğer aşındırıcı özelliği de, metal tortuları toplayıp getirmesidir.  Böylece iletim sistemlerinde, depo bağlantılarında veya evin kendi dağıtım borularındaki paslar, oksitler, hatta algal oluşumlar yerinden sökülerek musluklara yöneliyor.  Sulardaki bulanıklığın ve kötü kokuların en yaygın nedeni, sülfatın bu aşındırıcı özelliğiyle söküp getirdiği yan ürünlerdir. Kızılırmak boru hattı, 2009 Şubat-2014 Mayıs aralığında beş yıl boyunca kullanılmadığından, borularda ve depolarda birtakım birikmelerin olması doğaldır. Dikkat edilirse, hem bu bulanıklık, hem de kötü kokular günden güne azalmakta, ancak içim ve köpürme zorlukları değişmemektedir. Kötü kokuların ve bulanıklığın kaynağı konusunda Belediye, apartman depolarının ve ev içi iletim sistemlerinin kirli ve bakımsız olacağını öne sürmektedir, bu savın haklılık payı vardır. Ancak burada iki nokta gözden kaçırılmamalıdır. Bir kere sular Kesikköprü ile arıtma tesisi arasında 128 km yol almakta, ara istasyonlarda beklemektedir. İkincisi, tesisten çıkan sular, kent içinde kilometrelerce yol aldıktan sonra tüketiciye ulaşmaktadır ki, bu aşamada bulaşma ve iletim sistemlerindeki yetersizliklerin hepten yok sayılması akılcı olamaz. Üstelik bu savın yanlışlığını (ya da yetersizliğini) ortaya koyacak kanıt da vardır. Suyun bileşiminin semtten semte değişebildiği ortaya konmuştur ki, İvedik Arıtma Tesislerinde arıtılıp harmanlanan, yani tek bir kaliteyle yola çıkan suda ancak iletim sırasında kalite değişikliği olabilir. Özellikle su kesintisi olduğunda içme suyu boruları vakum yapmakta, yer altı sularının bu borulara dolması kolaylaşmaktadır. Kentin su iletim sistemlerindeki kaçaklar, kazalar, görmezden gelinmeyecek oranda önemlidir. Kızılırmak Suyu Arıtılabilir mi? Yeryüzünde arıtılamayacak su yoktur, ama bedeli ne olur, işte sorun oradadır. Şu anda İvedik Arıtma Tesisine 7 boru girişi vardır, bunlardan üçü Kesikköprü Barajından gelmektedir. Tesisin işleme kapasitesi günde bir milyon altı yüz bin metreküp olup,  hem yeterlidir, hem de genişletilmesi gündemdedir. Ancak tesiste uygulanan yöntemler geleneksel standart arıtma bütünüdür ve bu tekniklerde suda serbest bulunan iyonların çok sınırlı bölümü giderilebilmektedir. Sülfat, sodyum ve klorür gibi iyonlar ise hemen hiç arıtılamamaktadır. Birçok ülkede uygulanmakta olan ters ozmoz sistemi, ülkemizde de günden güne yaygınlaşan, çok etkin ve oldukça ekonomik bir tekniktir. Kırıkkale ve Bafra’da Kızılırmak’tan bu yolla çok sağlıklı içme suyu elde edilmektedir. Ankara’da Armada İş Merkezi, Bursa’da Organize Sanayi Bölgesi, gibi alanlarda kullanılmasının yanı sıra, çok sayıda yiyecek-içecek üreticisi, kömür santralleri, endüstriyel işletmeler vb tarafından uygulanan bir tekniktir. Sistemin çalışma ilkesi şöyledir:  Yabancı madde içeren sular, üzerlerine büyük basınçlar uygulanarak, yarı geçirgen zarlardan dışarı çıkmaya zorlanırlar. Bu zarların gözenekleri öyle küçüktür ki, su molekülleri dışındaki bakteriler, yabancı organik ve mineral moleküller ve iyonların büyük bölümü geçemez. Böylece, sülfat dahil, çoğu iyon için arıtma oranı yüzde 95-99 aralığına ulaşır. Yapılan işlemden anlaşılacağı üzere olayda üç önemli konu vardır. Bunlar: 1-      Öylesine duyarlı zarların elde edilmesi, gerektikçe yenilenmesi, 2-      Killer, algler, mil vb daha iri taneler için bir ön arıtma sistemine gerek olması, 3-      Sudaki yabancı madde miktarı arttıkça artacak olan basınç ve buna bağlı enerji gereksinimidir. Konuyu toparlayalım: 1-      Sistemin enerji girdileri yüksektir. 2-      Kızılırmak’tan su alan Kırıkkale ve Bafra, nehrin yanı başında oldukları için, yoğunlaşan kirli suyu sisteme geri verme şansına sahiptirler. Ankara bu yola başvurursa ek bir yapılanma gerekecektir. 3-      Kırıkkale’de sistem yaklaşık 225 bin nüfusa hizmet verecek tasarımdadır. Bu değer Ankara için çok düşüktür. Ancak işin olası artıları da vardır: 1-      Gölbaşı yakınlarına kurulacak bir sistemle, atık su Mogan gölüne, ya da Tatlar Atıksu istasyonuna enerji maliyeti olmadan, kendi akışıyla aktarılabilir. Bu durumda İvedik’ten Çankaya, Dikmen, Çayyolu, İncek, Gölbaşı gibi birimlere pompalanan su için harcanan enerji ortadan kalkacağından,  yeni işletmenin enerji maliyetiyle dengelenmiş olacaktır. 2-      Arıtma sistemleri ve iletim ağları, birbirlerini otomatik olarak yedeklemiş olacaktır. 3-      En önemlisi, kentin güneyi çok sağlıklı suya kavuşurken, kalan bölüm üzerideki baskı da ortadan kalkacaktır. Ters ozmozda kullanılan zarların maliyeti günden güne düşmekte olup, yaklaşık bir milyon kişiye hizmet edecek (200 bin m3/gün)  kapasiteli bir tesis, 80-100 milyon dolar arası kurulabilecektir. Deiyonizasyon, elektroliz, damıtma gibi diğer ileri arıtma teknikleri, Ankara’nın boyutlarıyla ele alındığında, bugünün gerçekleriyle bağdaşmadığı için, değerlendirilmeyecektir. Ankara’nın Su Tüketim Tablosu Ankara’nın kent temelinde günlük su tüketimi, 900-1.100 bin metreküp arasında değişiyor ve potansiyeli yılda 42 milyon metreküp ile sınırlı yer altı suyu kuyuları bir yana bırakılırsa, 7 ayrı kaynaktan sağlanıyor. Bunlardan Çubuk 2 Barajı, topladığı suyu Pursaklar’daki arıtma sistemine yolluyor ve bu su oradan da kentin kuzeyine dağıtılıyor. Toplam tüketimdeki payı, yılda 38 milyon metreküp ile,  % 5 dolayında. Burada bir de İvedik Arıtma Tesisine parantez açmak gerekirse, diğer kaynakların suları bu tesiste toplanıp arıtılıyor ve topluca kente dağıtılıyor. Yani tek tek çalıştırılmadıkları sürece, Çubuk 2 Barajı suları dışındaki tüm sular bu tesiste harmanlanarak kente gönderiliyor. Varsa, aralarındaki kalite farkları, karışım oranlarının değişmesi dışında giderilmiş oluyor. 1985 yılında işletmeye alınan Çamlıdere Barajı, 1.226 milyon metreküp su hacmiyle hem Ankara’nın, hem de Türkiye’nin içme suyu amaçlı barajları arasında özel bir yere sahip (Kurtboğazı Barajının yaklaşık 12, Çubuk 2 Barajının yaklaşık 30 katı su hacmine sahip. 1 Eylül 2014 te Çamlıdere Barajının doluluk oranı % 31 idi. Yani Ankara’nın 400 günlük su tüketiminden daha fazla… Ancak bu potansiyelin önemli bölümü ölü hacim olarak nitelendiğinden kullanılamıyor).  Bu baraj, mevsimlere göre değişmekle birlikte, kent tüketiminin yaklaşık  % 15-20 kadarını sağlıyor. asa6 Şekil 1. Ankara Kent Merkezine Su Sağlayan Altı Baraj (DSİ İşl. Bk. Dai. den değiştirilerek) asa5 Şekil 2. Ankara’ya Su Sağlayan Barajların Su Hacmi Kapasiteleri Kent sularının omurgasını oluşturan Kurtboğazı Barajı, çevresindeki Akyar, Eğrekkaya ve Kavşakkaya barajlarının da sularını toplayıp, tek elden İvedik Arıtma Tesisi’ne boşaltıyor. Bu su, içerdiği yüksek oranlı organik atıklar dolayısıyla, içindeki metanı uçurmak ve oksijen oranını artırmak üzere, tesise girerken düşü yoluyla havalandırılıyor. Kızılırmak Dışındaki Havzaların Ortak Özellikleri Ayrı bir değerlendirme gerektiren Kızılırmak suyu dışındaki 6 barajın çok sayıda ortak özelliği var. Bunlardan biri, belki de en önemlisi, tümünün havzalarının Ankara’nın kuzeyinde yer alması. Bu altı barajın havzalarının toplamı 3.000 kilometre kareyi geçmiyor (Kızılırmak havzasının yaklaşık 25’te biri). Örneğin Kurtboğazı Barajını besleyen 4 baraj havzasının toplam alanı yaklaşık 1.300 kilometrekare. Havzalar genelinde kuzeyden güneye doğru azalan yıllık yağışlar ortalama 450-500 mm aralığında değişir. Karadeniz geçit kuşağında yer aldıkları için, yağış miktarı İç Anadolu genelinden yüksek,  aylara göre dağılımları da oldukça düzenlidir. Ancak havzanın küçüklüğü, olası kuraklıklara karşı ciddi bir risk oluşturuyor. Başkentin su kaynaklarının bu dar alana sıkışması su bilimi açısından doğru değildir. asa3 Şekil 3. Ankara’ya Su Sağlayan Barajların 1 Eylül 2014’te Doluluk Oranları (ASKİ ve DSİ kayıtları birleştirilerek) Yapımı süren Işıklı tüneli ve Doğanözü gölet sistemi dahil olmak üzere, Ankara’daki tüm baraj suları arıtma sistemlerine, yer çekimi etkisinde akarak, yani bir enerji maliyeti olmadan ulaştırılıyor. Bu suların toplandığı havzalarda nüfus yoğunluğu düşük, jeolojik yapı ve toprak özellikleri uygun, bitki örtüsü güçlü, endüstriyel etkinlikler de yok düzeyinde olduğundan, üretilen suyun nitelikleri çok yüksek olmaktadır.  İvedik Arıtme Tesisi çıkışında suyun niteliği “Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği”ne göre I, sulamaya elverişlilik sınıfı T2A1, sertlik derecesi de, iletimli içme suları için en uygun değerler olan 8-9 Fransız sertliğidir.   asa2 Şekil 4. Kurtboğazı Barajlar Sistemi (L. Gündoğan’dan) Bugünlere Nasıl Gelindi? Ankara’nın içme suyunu kente ulaştırmakla görevli DSİ Genel Müdürlüğü, 1995 yılında hazırladığı gelecek planında, 2000’li yılların başında kent için Gerede Suyunu (Ulusu Çayı), 2030’lu yıllarda da Kızılırmak’ı ek kaynak olarak değerlendirmişti.  Gerede Suyunun Çamlıdere Barajına, yer çekimi etkisinde, yani enerji maliyeti olmadan aktarılmasını sağlayacak Işıklı tünelinin 12 Mart 2004’te yapılacak kredi anlaşması töreni için Hazine Müsteşarlığı ilgili kurum ve kişilere davetiye göndermişti. Büyükşehir Belediyesi törenden üç gün önce, yani 9 Mart 2004’te projeye karşı olduklarını bildiren bir yazı ulaştırınca, tören iptal edildi. Kuruşlandırılmış, yatırım tutarı olan 254,2 milyon doların içinde, aktarılacak ham suyun İvedik’te daha önce kamulaştırılmış alanda üçüncü kademe arıtma tesisinin yapımı da dâhildi. Burada Kızılırmak Projesi için bir parantez açmak gerekirse, o projenin Ankara halkına bindirdiği yük, daha yüksek faiz oranları, yapılmayan arıtma tesisi genişletmesi, aşırı işletme giderleri ve kötü su kalitesi bir yana, yaklaşık 550 milyon dolardır, yani Gerede-Işıklı projesi maliyetinin iki katından biraz fazla. Belediye bu bağışlanamaz yanlışından geç döndü, Gerede projesi 2010 yılında uygulamaya kondu, ama bu kez de başka bir şanssızlık yaşandı. Projenin 2014 yılı sonunda bitirilmesi öngörülmüştü. Tünelin 22.  kilometresinde büyük hacimli bir su kütlesi yüklenicinin köstebek denen tünel açma makinesini yuttu. Tünelden su gelmeye devam ediyor, her ne kadar işin 2015’in ikinci yarısında biteceği ve suların Çamlıdere Barajına aktarılacağı söyleniyorsa da, işler neredeyse durmuş durumda. asa Şekil 5. Gerede Su Sistemi (DSİ Ankara %. Bl Md.) Bittiğinde, proje ile Ankara iline içme ve kullanma suyu sağlamak maksadıyla Ulusu çayından 226,05 hm³/yıl su Çamlıdere barajına gönderilecektir (Kızılırmak’tan aktarılabilecek su potansiyeli 333 hm³/yıl). Şu anda, Ankara’ya iki hattan ulaşmakta olan Çamlıdere Barajından üçüncü bir iletin hattının çekilmesi çalışmaları da sürmektedir. Kızılcahamam yakınında, Hamam Çayı üzerinde 2008 yılından beri yapımı süren Doğanözü göletinden alınacak suyun da Kurtboğazı Barajına aktarılması gündemdedir. Ancak bu su dikkate alınacak boyutlarda değildir.   Son söz: Bu yazıyı sonuna dek okuyan biri doğal olarak yazarın evde hangi suyu kullandığını sorgulayacaktır. Yanıtım: “Her iş için Ankara Suyu, ama içme suyu olarak, çok tanınan bir markanın cam damacana suyu”.    
Yorumlarınızı Bizimle Paylaşın

Sadece üyelerimiz yorum yapabilir, hemen ücretsiz üye olmak için Tıklayın

(E-Posta adresiniz yayınlanmayacaktır)
Yorumu Gönder
Henüz Yorum Yapılmamış