Sürdürülebilir Su Yönetimi ve Sulama Kooperatifleri
- 07.09.2025
- Yazar:Dursun Yıldız
- (0) Yorum
Sürdürülebilir Su Yönetimi ve Sulama Kooperatifleri
Halis Uysal, Dursun Yıldız
Sulama Kooperatifleri Merkez Birliği Başkanı,Su Politikaları Derneği Başkanı
halis.uysal@hotmail.com, dursunyildiz001@gmail.com
ÖZET
Günümüzde, su kaynakları yönetiminin en öncelikli sorunu kısıtlı su kaynakları ile artan su talebini karşılamaktır.Bu sorun dünyada suyun ortalama %75’inin kullanıldığı tarımsal sulama alanında daha büyük bir sorun olarak ortaya çıkmaktadır. Dünya genelinde yapılan çalışmalar su sorunlarının daha çok su kaynaklarının yönetimindeki eksikliklerden ve hatalardan kaynaklandığını ortaya koymaktadır. Bu eksikliklerden en önemlileri ise su yönetiminde katılımcı,şeffaf ve sürdürülebilir bir anlayışın gerçekleştirilememiş olmasıdır.
Ülkemizde su yönetimi yasal ve kurumsal olarak bir yeniden yapılanma dönemi yaşamaktadır. Hazırlanan yeni Su Yasası önümüzdeki dönemde TBMM’inde görüşülecektir. Bu yeniden yapılanma gerçekleşirken su yönetiminde katılımcılık anlayışına yeterince yer verilmediği görülmektedir.
Türkiyenin temiz su kaynakları iklim değişiminin de etkisiyle daha stratejik bir önem kazanmıştır. Bu kapsamda yeraltısuyu kaynaklarımızın stratejik önemi hızla artmaktadır. Yasal olarak kullanıma açılan Yeraltısuyu kaynaklarımızın çok büyük bölümü Sulama Kooperatiflerince işletilmektedir.
Suyun özellikle miktar olarak en fazla tüketildiği tarımsal sulamada, suyun sürdürülebilir yönetimi konusu son dönemde daha fazla öne çıkmaktadır.Bu su yönetiminde ise en önemli rolü sulama birlikleri ve sulama kooperatifleri oynamaktadır.
Bünyesinde 27 Bölge Birliği , 2500 Sulama Kooperatifi ve 1 800 000 çiftçiyi barındıran Türkiye Sulama Kooperatifleri Merkez Birliği ülkemizde suyun sürdürülebilir kullanımında en etkili olabilecek çifçi organizasyonlarından biridir.
1970'li yılların başından bu yana Yeraltısuyu kooperatiflerince sulanan alan 493 206 hektara ulaşmıştır. Bu durum bize bu alanda suyun sürdürülebilir yönetilmesi için kooperatiflerin önemini göstermektedir.
Bu makalede Sulama Kooperatiflerinin mevcut durumu,sorunları ile Türkiyenin yenilenen su yönetimi yapısında bu kooperatiflerin gözardı edilmesinin ortaya çıkaracağı sorunlar incelenmiştir.
Bu inceleme sonunda elde edilen en önemli sonuca göre; Su Yasası Taslağının bu şekilde yasalaşması durumunda öncelikle AB Su Çerçeve Direktifinin en temel hususlarından olan “Katılımcılık” ilkesi gerçekleşmemiş olacaktır.
Diğer sonuç ise Yeraltısuyu kaynaklarımızı kullanan “Sulama Kooperatiflerinin” temsil edilmediği bir havza yönetiminin, “sürdürülebilir su yönetimini” gerçekleştiremeyeceği gerçeği olmuştur.
GİRİŞ
Sulama kooperatifleri, TKİB-TEDGEM bünyesinde 1163 sayılı yasa ile kurulan, gölet sulamalarını da kapsayan ancak daha çok yeraltısuyu sulaması ağırlıklı sulama alanlarında gerçekleştirilmiştir.
1966 yılından bu yana sayıları yaklaşık 2500’ü bulan Sulama Kooperatifleri, 27 adet Sulama Kooperatifleri Bölge Birliği ve Sulama Kooperatifleri Merkez Birliği (TÜSKOOP-BİR) olarak yapılanmış tüzel kişiliğe sahiptir. Kooperatifler, DSİ’nin kendi yayınlarında da açıklandığı gibi, katılımcılık ve örgütlenme adına sulamada ülkedeki en başarılı örnekleri oluşturmaktadır. Yönetim ve denetimleri üye çiftçiler tarafından gerçekleştirilen sulama kooperatiflerinin sayısal varlığı, örgütlenme biçiminin benimsendiğini yaşadığı sorunlar ise gelişemediğini göstermektedir.
Sayıları 2 500 olan sulama kooperatifleri üye çiftçi sayısı yaklaşık 300 000, aile nüfusu ile birlikte 1 500 000 çiftçi nüfusundan oluşmaktadır. Ortak hareket etme bilincinin gelişmesine katkı koyan bu yapılanma, 850 000 ha. alanda sulamayı gerçekleştirmektedir. Bu alanın 500 000 hektarı YAS, kalanı gölet sulamalarıdır[2].
Kooperatiflerin amacı, ortakların sulama, arazi islahı ve toprak muhafaza konularındaki müşterek menfaatlerini korumak, bu hususta iktisadi faaliyetlerde bulunmak, faaliyetlerini koordine etmek, denetlemek, uluslararası ilişkileri düzenlemek, kooperatifçiliği geliştirmek ve ihtiyaç duyulan hususlarda eğitimlerine yardımcı olmaktır. Bilindiği gibi, ülkemizde kırsal alanda örgütlenmenin büyük bölümü kooperatif yapılanması şeklinde oluşmuştur. Ülkemizde tarımsal amaçlı kooperatifleşmenin % 23’ünü sulama kooperatifleri oluşturmaktadır[2].
DSİ nin katılımcılık konusunda belirttiği gibi, “çiftçilerin sulama bilincine erişmeleri, kendi aralarında bir araya gelerek örgütlenmeleri ve katılımcı sulama yönetimini sahiplenmeleri, sulama yatırımlarını geri ödemeyi benimsemeleri ve sulama sistemi kurulması yönünde istek ve beyanda bulunmaları bir projenin uygulanmasında ilk ve önemli bir aşamadır .Bunun en başarılı örnekleri YAS Sulama Kooperatiflerinde görülmektedir” ifadesi ile kendi yayınlarında yer almaktadır[2].
Kooperatifçilik Neden Önemli ?
"Ölçek ekonomisi" başarıya ulaşmada kilit bir kavramdır.. Kooperatifçilik ise küçük çiftçiler ve küçük işletmelerin büyükler karşısında rekabetçi olabilmeleri ve ölçek ekonomisini yakalayabilmelerini sağlayan çok etkin bir iş yapma biçimidir.. Kooperatifçilik bütün dünya için önemlidir, ancak Türkiye için daha da önem taşır .Bunun temel nedeni ülkemizin tarımsal yapısının milyonlarca küçük çiftçi den oluşuyor olması ve geçimlik üretim ve istihdam konusundaki önemli rolüdür.
Ne var ki kooperatifçiliğin genel olarak Türkiye'de yeterince etkin olamadığı görülmektedir. Özellikle tarım ve gıda sektörünün yanı sıra kırsal kalkınmanın da stratejik unsuru olan kooperatifçiliğin önündeki yapısal sorunların çözümü sürekli ertelenmektedir.
Bu örgütlenme ve iş yapma modeline tam anlamıyla destek verilmediği görülmektedir.
SULAMA KOOPERATİFLERİNİN GELİŞMESİ
Dünyada 1844 yılında İngiltere'de başlayan kooperatifçilik hareketinin ilk nüvesi 29 dokuma işçisinin biraraya gelmesi ile atıldı.Bu hareket Türkiye'ye 1863 yılında Mithat Paşa'nın kurduğu " Memalik Sandığı" ile geldi.Burada toplanan paralar 1888'de kurulan Ziraat Bankası'na devredildi.
Bundan sonra 1911 yılında 45 incir üreticisi biraraya gelip bugünkü TARİŞ'in temellerini attılar.
Cumhuriyet döneminde 1935 yılında Tarım Satış ve Tarım Kredi Kooperatifleri kuruldu.
1969 yılında bizim de üye olduğumuz 1163 sayılı Kooperatifler Yasası kabul edildi. Bu yasanın kabulü ile kooperatifçilik anlayışı ülkemizde yerleşmeye başladı.
Bu yasaya istinaden 1970 yılında doğduğum Akhisar Beyoba köyünde ilk sulama kooperatifi tarafımca kuruldu ve ülkemizdeki ilk toplulaştırma tarafımca yapıldı. Aynı yasayla 1995'de Manisa Bölgesi Sulama Kooperatifleri Birliği de tarafımdan kuruldu.Yine bu yasayla 2001 de 27 Bölge Birliği 2005 Sulama Kooperatifi ve 1 800 000 çiftçiyi biraraya getiren Türkiye Sulama Kooperatifleri Merkez Birliği
- Tarımsal arazilerin toplulaştırılarak verimli hale getirilmesi,
- Sulama ve ürün verimliliğin arttırılması,
- Ürünün gerçek değer fiyatının üreticilere geri döndürülmesi,
- Tarıma dayalı sanayinin gelişmesine katkıda bulunulması ,
- Kentlere olan göçün azaltılmasına yardımcı olunması,
- Gıda güvenliğinin sağlanması
- Bu sektörde ulusal ve uluslararası dayanışmanın arttırılması
Konularında çalışmalar gerçekleştirmiştir.
.png)
SULAMA KOOPERATİFLERİNİN ÇALIŞMALARI
Ülkemizde yeraltısuyundan yapılan sulamaların büyük bir kısmını 1163 sayılı kooperatifler kanununa göre kurulan sulama kooperatifleri ile koordineli yapılan sulamalar oluşturmaktadır.
Halen Sulama Kooperatiflerimiz, 27 Bölge Birliği ve 2500 kooperatif ile tüm ülke çapında çalışmalarını sürdürmektedir.Bunun yanısıra sulama yatırımına başlamadan önce arazilerin toplulaştırılması ile ilgili sorunların çözümlenmesinde YAS sulama kooperatifleri önemli bir rol oynamaktadır.
1970 yılından başlamak üzere Sulama Kooperatifleri özellikle yeraltısuyu sulamasının geliştirilmesinde çok önemli bir rol üstlenmiştir.Ülkemizde 273 962 adet belgeli yaklaşık 180 000 adet de belgesiz yeraltısuyu kuyusu olduğu bilinmektedir.Bu kuyuların verimli işletilebilmesi için sulama kooperatifleri çok önemli bir özgörev üstlenmiştir.1970'li yılların başından bu yana Yeraltısuyu kooperatiflerince sulanan alan 482 275 hektara ulaşmıştır.Bu gelişme aşağıdaki grafikte görülmektedir. Bu grafik kooperatiflerin tarımsal sulamadaki önemini ortaya koymaktadır.Çünkü ülkemizde yeraltısuyu ile sulanan arazinin %73'ü kooperatiflerimizce sulanmaktadır.
SULAMA KOOPERATİFLERİNİN SORUNLARI
Sulama Kooperatiflerinin temel sorunlarını aşağıdaki üç ana başlık altında toplamak mümkündür.
1.Yasal ve Kurumsal
2.Ekonomik
3. Su Yasası Tasarısı
1. Yasal Sorunlar;
- 1163 sayılı kooperatifler yasası yeniden düzenlenerek Tarım Kredi Kooperatiflerinde olduğu gibi Kooperatiflerin Bölge Birliklerine ,Bölge Birliklerinin de Merkez Birliğine üye olma zorunluluğunun getirilmesi
- Genel kurulların her sene yerine 4 senede bir yapılması
- Genel kurul tasdiklerinin kooperatifler için Bölge Birlikleri tarafından Bölge Birlikleri için de Merkez Birliği tarafından yapılması
2.Ekonomik Sorunlar;
- Tarımsal elektrik ücretlerinden KDV,Kaçak kullanım,Belediye Hissesi,TRT,ve Fon paylarının kaldırılması,
- Tarımsal elektrik faturalarının her ay yerine mahsul sonunda tahsil edilmesi
- Kooperatiflere Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığınca verilen hibelerde KDV'nin ve %25 iştirak payının kaldırılması
- Sulama Kooperatiflerinin tarımsal sulamada kullanacakları elektrik enerjisini üretim tesisi (Güneş-Rüzgar) kurabilmeleri için TRT Payında olduğu gibi, yanlızca tarımsal elektrik faturalarından %1 oranında kesinti yapılarak Merkez Birliği hesabına yatırılması
3.Su Yasası Tasarısı:
TBMM'ye sevkedilmek üzere olan Su Yasası ülkemiz için çok önemli bir yasadır.Ancak bu yasa tasarısının katılımcılık ayağı çok eksik olup bu haliyle işlemesi mümkün değildir.Ulusal Havza Yönetim Stratejisi gibi çok önemli bir belgede Su kullanıcı örgütlerinden söz edilmemiş ve Su Yasası tasarısında da özellikle Sulama Kooperatifleri gözardı edilmiştir.
Su Yasası taslağının TBMM 'deki görüşmelerinde su kullanıcı örgütlerinin havza yönetim ve su tahsis kurullarında daha etkin yer alması için gerekli değişiklikler yapılmalıdır. Aksi taktirde bu yasa AB su çerçeve direktifinin ana temalarından birisi olan "KATILIMCI YÖNETİM " anlayışından çok uzak kalacaktır.
Bu nedenle;TBMM'ye geldiğinde Su Yasası Tasarısı Madde 11, (3) . Bendinin aşağıdaki şekilde değiştirilmelidir.
Su yönetimi yüksek kurulunun kuruluşu, görev ve yetkileri
- MADDE 11- (1) Suyun bütüncül havza yönetimi anlayışı çerçevesinde etkili yönetimi için
- (3) Su yönetimi yüksek kurulu toplantılarına konuyla ilgili bakanlar ve kamu görevlileri ile Sulama Birlikleri ve Sulama Kooperatifleri ,özel sektör, sivil toplum kuruluşları ve üniversitelerin temsilcileri davet edilebilir.
SONUÇ VE DEĞERLENDİRME
Toprak ve su kaynaklarımızın planlı akılcı ve verimli bir şekilde kullanımı sürdürülebilir kalkınma, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir tarımsal üretimin olmazsa olmaz koşuludur. Sosyal ve ekonomik refahın yaratılmasına katkı koyan tarım sektöründe örgütlenmede, çiftçi kesimi tarafından benimsenmiş, başarıları kanıtlanmış, demokratik, özerk, bağımsız yapılarıyla, Sulama Kooperatifleri yöntem olarak benimsenmeli, farklı yapılanmalardan vazgeçilmelidir.
Bunun yanısıra Sulama kooperatiflerinin yaşadığı sorunlardan bir an önce kurtarılması, kurumsal yapılarının güçlendirilmesi ve Su Kaynakları Yönetim zincirinde etkili bir şekilde yer alması gerekmektedir.Aksi taktirde yeraltı ve yerüstü sularımızın verimli kullanılması sadece sözde kalacak ve bunun olumsuz etkilerini tüm ülke olarak yaşamak zorunda olacağız.
Ülkemizdeki verimli su kullanımını teşvik etmek için bütüncül ve sürdürülebilir bir politikaya ihtiyaç vardır. Bu kapsamda çiftçinin tarımsal girdilerinin çiftçi üzerindeki yükü azaltılmalıdır. Çiftçinin ürününün gerçek ekonomik değerine satılması için gerekli tedbirler alınmalıdır.Su kullanıcı örgütlerinin ve sulama kooperatiflerinin kurumsal yapısı hızla güçlendirilmelidir.
Su kullanıcı örgütleri ,sulama kooperatifleri ve sulama birlikleri sürdürülebilir su yönetiminin sigortası durumundadır. Bu çiftçi organizasyonları suyun miktar olarak en fazla kullanıldığı tarımsal sulama alanında çok önemli bir işlev görürler. Bu işlevleri sadece su güvenliği ile sınırlı olmayıp bağlantılı olarak enerji,gıda ve çevre güvenliği konularına da büyük katkı koyarlar.
Referanslar
[1] Nüvit Soylu, Katılımcı Özelleştirme Projesi Bağlamında Sulama Yatırımlarında Yönetim Çeşitliliğinin Etkinlikleri, TÜSKOOP-BİR, 2003
[2] Dr. Nüvit Soylu Baki R. Suiçmez E. Argun Baran Erkan Alemdaroğlu Mehmet Gözar Selda Ünal “Türkiye Su Kaynakları Ve Sulama Hizmetleri Yapılanması “ TMMOB Su Politikaları Kongresi Bildiriler Kitabı. S: 331-348 IMO yayını Ankara .
[3]Baki R. Suiçmez, “Tarım Sektöründe Özelleştirmeler Dönemi”, Tarım ve Mühendislik, S: 62, Ankara, 2001
[4]Belgin Çakmak, Berna Kendirli, Sürdürülebilir Tarımda Sulama ve Çevre, AÜZF Tarımsal Yapılar ve Sulama Bölümü,Türktarım, sayı:145, 2002
[5] Nüvit Soylu, TKİB,Türkiye Sulama Raporu, Hazırlama Komisyonu Üyesi ,2001 –
[6] Nüvit Soylu, Toprak Muhafaza ve Tarımsal Sulama Politikaları” Sempozyumu,2001 –
[7] Nüvit Soylu, Doğal kaynaklar,5.Haziran Dünya Çevre Günü Sempozyumu 2001,Hilton Ankara
[8]Yıldız D.,Özbay Ö.Soylu N. 2012 “Sulama “ topraksuenerji çalışma Gurubu Yayını .www.topraksuenerji.org.


Yorumlarınızı Bizimle Paylaşın
Sadece üyelerimiz yorum yapabilir, hemen ücretsiz üye olmak için Tıklayın