Doğu Akdeniz'de Küresel Satranç Sürüyor !
Akdeniz, tarihi boyunca çok yoğun bir karşıtlığın yaşandığı dinamik bir iç deniz olmuştur.
Bu kadar yoğun karşıtlığın yarattığı dinamik, Akdeniz’i dünyanın en önemli havzalarından biri olarak günümüze kadar getirmiş ve bu nedenle hep dünyanın önemli merkezi olarak görülmüştür.
Bundan 4500 yıl önce ise Doğu Akdeniz’de, kıyıdan çok fazla ayrılmamaya çalışarak, ilerleyen Mısır’lı denizcilere ait nehir tipi tekneler, yerlerini önce açık denizde gidebilen büyük yelkenli ve kürekli gemilere, sonrasında buharlı gemilere ve bugün de yerlerini dev uçak gemilerine, ticaret gemilerine ve petrol tankerlerine bıraktı. Ve her geçen gün biraz daha artan bir hareketlilik içinde Akdeniz dünyada hep önemini korudu. Öyle ki tarihçiler Akdeniz’de hareketsiz bir dönemi yazarken çok zorlandı.
Çünkü Akdeniz’de hareket ve çatışmalar sadece yeni ve daha büyük bir çatışmaya hazırlık yapmak için duruyordu. Ve her yeni çatışma bir öncesinden çok daha büyük boyutlu olmuştur.
Özgün Bir Dünya
Akdeniz organizması tekdüzeliği reddeden bir yapıdır. Bölge içindeki sürekli ticari ve kültürel etkileşimler bölgeyi farklılıkların birlikte olduğu özgün bir dünyaya döndürmüştür. Bu nedenle Akdeniz Dünyası, hem birliğin hem çoğulluğun, hem de çok sesliliğin aynı anda var olmasına izin veren karmaşık bir sistemdir.
Akdeniz’in dinamiği süreklidir.Çünkü Akdeniz Havzası’nda her şey karşıtı ile var olur. Bu da bu bölgede hegemonik amaçlı bir birliği zor, çatışmaları ise yoğun ve sürekli kılmaktadır.
“Arap Baharı” olarak adlandırılan isyan ve dönüşüm hareketi yine bir Akdeniz ülkesi olan Tunus’ta başlamış ve daha sonra Mısır ,Libya Irak ve Suriye'yi de içine almıştır. Akdeniz’in güneyi ve Doğusu yine Arap Dünya’sında birçok kişinin şaşırdığı tarihsel bir dönüşümün öncülüğünü yapmıştır. Değişim ve dönüşüm Akdeniz için çok zor ve uzak kavramlar değildir. Bölgedeki değişim rüzgarı tarih boyunca, tıpkı bugün olduğu gibi, zaman zaman da çok sert olmak üzere her zaman esmiştir.
Dünyanın herhangibir yerinde küresel bir güç tarafından yapılan bir hamle hemen Doğu Akdeniz’deki hegemonik karşı atak hazırlıklarını tetiklemektedir. Bölgenin kaderine sanki ilk günden beri hareket ve çatışma yazılmıştır. Bu durum nerdeyse kronik bir hal almıştır. Kısaca Doğu Akdeniz tarih öncesi dönemden taşıdığı hareket ve savaş-yoğun tarihini devam ettirmeye mecburmuş gibi görünmektedir.
Bu bölge Dünya petrol rezervlerinin %68’in ve Doğalgaz rezervlerinin %41'inin bulunduğu bölgeye kıyısı olan ve kendi içindeki doğalgaz rezervleri hızla artan özgün bir coğrafya parçasıdır. Bugünlerde Akdeniz’in Doğusu, tarihinde oldukça sık gördüğümüz “topyekün” hareketli günlerine yine dönme sinyallerini vermeye başlamıştır. Çünkü bölgenin jeopolitiği inanılmaz bir hızda tehlikeli bir noktaya doğru tırmanmaktadır. Bu hızlı değişimin etkisiyle bu bölgenin stratejik öneminde ve geleceğinde, Yeni Güvenlik Politikaları ile Petrol, Doğalgaz ve Su kaynaklarının önemli roller oynayacağı görülmektedir.
Son dönemde bölgede bulunan Petrol ve Doğalgaz rezervleri, Suriye krizi ve Arap Dünyasında esen rüzgarlar Doğu Akdeniz’i bir anda yeniden hegemonya mücadelelerinin odak noktası durumuna getirmiştir.
Bu nedenle Doğu Akdeniz’de Güvenlik,Su ,Doğalgaz ve Petrol üzerine oynanan Küresel Satranç’ın hamleleri artmaktadır.Doğu Akdeniz Satrancı Küreselleşmiştir.
Bugünlerde küresel güçlerin çeşitli hamleler yaptıkları bu bölge bir gün mutlaka bu güçlerin hesaplaşma alanı olacaktır.
Doğu Akdeniz’i Nasıl Bir Gelecek Bekliyor ?
Doğu Akdeniz’in doğu kıyısı Batı Yarımküre’nin güçlerinin çakıştığı noktada bulunur. Avrupa’dan doğuya doğru hareket edip Akdeniz’e egemen olmak isteyen her güç, Doğu Akdeniz’e yönelir. Doğudan yola çıkarak Hindistanla Sudan arasındaki topraklara egemen olmak isteyen güçler için de Doğu Akdeniz bölgesi çok önemlidir. Bunların yanısıra kuzeyden çıkıp güneye yayılmak isteyen güçler de mutlaka Akdeniz’in Doğu kıyısına yönelecektir.
Dünya dengelerindeki değişme olasılığı ile Doğu Akdeniz güvenliği arasında doğrudan bir ilişkinin varlığından söz edilebilir.Son dönemde Akdeniz ve Doğu Akdeniz’in uzun ve çatışmalarla dolu tarihinde, yeni bir düzen oluşturacak önemli güç hareketleri meydana gelmeye başlamıştır. Akdeniz’de ve Doğu Akdeniz’de, Deniz Üstünlüğü Teorisi kapsamında ABD çıkarları ve güç dengelerini dikkate alarak jeopolitik bir açıdan bakılınca bölgenin olası geleceğini tahmin etmek çok zor değilidir.
Doğu Akdeniz’in bir bütün olarak bölge güvenliği açısından değerlendirilmesi yapılırken bu sınırların görece olarak geçmişten daha geniş olduğu düşünülebilir. Orta ve Doğu Akdeniz ülkelerindeki yönetimleri değiştiren Arap Baharı Rüzgarı, Suriye’nin durumu, Irak ve Suriye’deki parçalanma tehlikesi, Filistin sorunu ve İsrail uygulamaları ve hatta İran olgusu bölgede istikrar ve güvenliğin sağlanmasının kolay olmadığını ortaya koymaktadır. Bölge sürekli olarak enerji biriktiren bir fay durumundadır. Bu fayın harekete geçmesi tetiklenebilir.Bu nedenle bölgede değişim çok hızlı ve doğrusal olmayan bir biçimde gelişebilir. On yıl sonra bölgedeki etkili devletlerin yönetim şekilleri ve dış politikaları da çok farklı olabilir. Bölgede kriz yayı olarak yapılan adlandırma, şimdi daha çok
değişim yayı olarak tanımlanmaktadır. Bu kapsamda yapılacak stratejik öngörülerin, bölgede daha olağandışı ve hızlı gelişmelerin gerçekleşebilme olasılığını göz ardı etmemeleri gereklidir.
Doğu Akdeniz’in Güvenlik Konsepti
Yakın gelecekte Karadeniz, Kızıldeniz, Hürmüz Boğazı ve Körfez’de güvenlik konsepti Akdeniz’le daha çok ilişkili olarak değerlendirilecektir.
Bölgedeki gelişmelere bakıldığında ABD ve müttefiklerinin Doğu Akdeniz Satrancındaki hamlelerle bu enerji güzergahlarını kontrol altında tutarak Rusya ve Çin’in bu bölgedeki petrol ve doğalgaz kaynaklarına ulaşmasını zorlaştırmaya çalıştıkları görülmektedir.
Çin ise bölgede petrol iletim hattı ve sıvılaştırma tesisleri kurmak amacıyla bölgeye girmek için GKRK üzerinden bir hamle yaptı.Bu hamle ekonomik olmaktan çok stratejik bir hamledir .Çin bu oyunda dışarıda kalmak istemediğini bu son hamle ile ( Mart 2012) göstermiştir.
Gelecek on yılda Türkiye’nin ABD ve Rusya arasındaki ilişkilerin dengede tutulmasına dair oynayacağı rol Orta Doğu-Akdeniz’deki güvenlik ortamının ve bölgenin şekillendirilmesinde son derece önem taşıyan unsurlar olacaktır.
Bölgede Güvenlik Ortamı Değişti mi ?
Son gelişmeler Doğu Akdeniz’deki güvenlik ortamını önemli ölçüde değiştirmiştir. Bu durumun belirsizlikten kurtulması, Atlantik ötesi politikalar için stratejik bir zorunluluk olarak ortaya çıkmaktadır. Bunun yanısıra İsrail’de ve Atina’da oluşturulan politikaların Türkiye’nin bölge güvenlik anlayışı ile Ege ve Doğu Akdeniz’in istikrarında çok önemli bir etkiye sahip olduğu ve olacağı açıktır. Ancak Doğu Akdeniz’deki bölgesel güç olma iddiasındaki her ülke uzaktaki güçleri doğru yargılayıp kendisinden istenenleri ve dengeleri doğru hesaplamak zorundadır. Bu nedenle bu bölgedeki ülkeler hep uzaktaki tehditleri idare etmek durumunda kalacaktır.
Doğu Akdeniz’deki bu büyük paylaşım savaşında, bu savaşın bölgesel aktörleri durumundaki İsrail ve Kıbrıs konjonktürel olarak giderek daha da yakınlaşacaktır. Mısır, Suriye ve Lübnan ise iç gündemlerini düzelttikten sonra hidrokarbon araştırmalarına başlayacaktır. Bu araştırmalardan hızlı sonuç alınması bu ülkelerin uluslararası sistemde aldıkları rollere göre değişebilecektir. Ancak kesin olan şey bu çabaların Doğu Akdeniz’deki paylaşım gerilimini mutlaka arttıracağıdır.
Doğu Akdeniz 2025
Doğu Akdeniz’in 2025 yılına kadar coğrafik görünümünde de geçmişe nazaran büyük farklılıklar olacaktır. Bölge Petrol ve Doğalgaz platformları ile dolacak ve her an seyrüsefer halinde olan gemiler de artacaktır. Ancak bu coğrafik fiziki görünümdeki değişikliğin ötesinde Doğu Akdeniz 2025’e kadar uluslararası ilişkiler açısından bölgeye özgü inişli çıkışlı gelişmelere sahne olacaktır. Bölgedeki olası gelişmelere kötümser bir açıdan bakıldığında,Rusya, İran ve Suriye müdahaleleri başta olmak üzere yakın gelecekte, Doğu Akdeniz güvenliğine yeni tehditler oluşturabilecek gelişmelerin ortaya çıkması muhtemeldir. Bölgedeki Gazze sorunu da Filistin sorununa bağlı olarak çözülmeyecek hatta artacaktır.
Bölgede sorunların küreselleşmesi, siyasetin küreselleşmesi ile bölge satrancı da küresel nitelik almıştır. Yani hamleler bölgede yapılsa da etkileri küresel olmakta, küresel etkiler de bölgedeki hamleleri etkilemektedir.
Bu çevrim sürecek ve sonuç olarak, Doğu Akdeniz’de Güvenlik, bölgedeki diğer konularda olduğu gibi küreselleşmiş olmasının dezavantajlarını yaşayacaktır. Bölgesel güvenliği doğrudan veya dolaylı etkileyen devletler ve diğer aktörlerin sayısı daha da artacaktır. Geçmişte Akdeniz’in güvenliği konusunda en dikkat çeken oyuncular sadece Rusya ve ABD iken bugün Çin, Hindistan ve diğerleri enerji bağlantıları, bilgi akışı, yatırımlar ve askeri ve teknoloji transferleri nedenleriyle denklemin önemli parçaları olacaktır. Soğuk savaşın sonuna kadar çok fazla fark edilmeyen bu durumun ağırlığı gittikçe artarak daha açık bir şekilde bölgede hissedilecektir.
Bölgenin geleceğini analiz edebilmek ve bir Doğu Akdeniz stratejisi belirleyebilmek için bölgesel referans noktaları artık yeterli değildir. Bölge Orta Asya’dan Doğu Akdeniz’e kadar uzanan bir küresel denklemin çok önemli bir parçası olmuştur artık.
Doğu Akdeniz’in Belirleyici Konumu
Yaşadığımız 21. yüzyıl boyunca, dünyanın güvenliğinde birinci dereceden belirleyici olacak olan bölgenin Doğu Akdeniz olacağı kesin gibidir. Çünkü dünyanın en önemli startejik doğal kaynakları olan petrol ve doğalgazın yanı sıra, önümüdeki yıllarda (2020’lerden sonra mini buzul dönemi yani çok sert kuraklık bekleniyor) su da önem kazanacaktır. Ulaşım ve iletişim alanında son yüzyılda yaşanan teknolojik gelişmeler, ülkelerin artan karşılıklı ilişki ve işbirliği ihtiyaçları ve havzada yaşanan ortak sorunlar, havzayı geçmişe nazaran göreceli olarak küçültmüş ve ortak bir kadere doğru daha da yaklaştırmıştır.
Doğu Akdeniz Havzası ülkeler arasındaki ilişkilerin ve karşılıklı bağımlılığın daha da artacağı ve sorunlarına havza bazında da çözümler aranacağı bir coğrafya parçası olmalıdır. Ancak bugünkü durum da değerlendirildiğinde bu uzak bir olasılık olup bu havzanın kaderinde yine güç savaşlarının etkili olacağı görülmektedir. Bugün Doğu Akdeniz'de bu egemen güçler arasında bir çatışma olasılığı çok düşüktür. Bu bölge son yıllarda istikrarın korunması gerecek miktarda büyük yatırımlara sahne olmuştur.Ancak yine de Doğu Akdeniz’de sıkışan tarih’in hangi alanda ve nasıl patlayacağını tahmin etmek zordur.
Bölgenin Güvenlik Mimarisi ve ABD
Bölge üç kıtanın birbirine yaklaştığı coğrafyada bir deniz yolunun kavşak noktasıdır.
Bu bölgenin küreselleşerek artan ticaret ve enerji yolları yükü Doğu Akdeniz güvenlik mimarisi üzerindeki tehditi arttırmaya devam edecektir. Bu artan risklere ilave olarak Doğu Akdeniz kıyılarındaki ülkelerin çok renkli etnik ve mezhepsel yapıları sürekli siyasi gerilim biriktiren fay hatları haline getirilmiştir. Aslında bu özellik zaman zaman küresel güçlerin planlarını da zora sokmaktadır. Bu nedenle Doğu Akdeniz kolay durulmaz.Kısa ve Orta vadede hegemonik güçlerin bölgenin tüm bu özelliklerini kullanarak hesaplaşma içinde olacakları bir alan olmaya devam edecektir.
ABD, Doğu Akdeniz satrancının teknolojik üstünlüğü de olan en zengin oyuncusudur. Bu nedenle oyunda rakiplerini sıkıştırmakta ve onların kalelerini birer birer düşürmektedir. Bölge satrancının şimdilik sessiz oyuncusu Rusya ise geçmişten gelen dezavantajları nedeniyle daha oyuna tam olarak girememiştir.
Ancak Rusya kendisine karşı pek çok cephede artan baskı ve çevirme harekatını farketmiş ve Akdeniz satrancında ABD hamlelerine karşı yeni bazı hamleler planlamaya başlamıştır. Güney Kıbrıs'tan askeri üs talebi de bu adımlardan biridir. Bu hamleler kapsamında bugün ve gelecekte Rusya’nın bölge ülkelerinde askeri gerilimler yaratacak ve buradaki etnik ve mezhepsel çelişkileri çatışma ortamına taşıyacak bazı hamleler için çaba sarfetmesi mümkündür.Bugün Türkiye ile yaşanan Uçak gerilimini Doğu Akdeniz ve Ortadoğu'da kalıcı kazançlara tahvil edene kadar sürdürebilecektir.
Bölgede Sürdürülebilir İstikrarsızlık
Bunun için Doğu Akdeniz’de sürüdürülebilir bir barış ve istikrar istediğini söyleyen bir dünyanın bunun çok kolay olmadığını da bilmesi gerekmektedir. Çünkü Doğu Akdeniz bölgesinin artan kendi jeostratejik öneminin üzerine Orta Asya’nın artan önemi de eklenmiştir. Bu nedenle Orta Doğu’nun sahil kesimi olan bu bölge ABD’nin Orta Asya politikaları için bir sıçrama ve çevreleme coğrafyası olarak da kabul edilmiştir.
Bu nedenle Doğu Akdeniz’de tarihsel olarak da görülen suni denge ve sukunet dönemleri daha da kısalacaktır.
Afganistan ile Doğu Akdeniz arasındaki toprak, 21. yüzyılda güç mücadelesindeki ülkelerin öncelikle elde etmeye çalışacağı bir coğrafyadır. Bu coğrafya’nın denize açılan en stratejik kıyısı ise Doğu Akdeniz’in kıyılarıdır.Bundan dolayı Doğu Akdeniz’e çok uzak bölgelerdeki (Orta Asya ) güç dengeleri ve hegemonya savaşları Doğu Akdeniz in güvenliğini çok yakından ve doğrudan etkileyecektir. Sözkonusu bölgelerin de buradaki istikrarsızlıktan doğrudan etkilenmesi, Doğu Akdeniz’in istikrarı için daha umutlu düşünülmesini zorlaştırmaktadır.
Tehditler ve Fırsatlar
Ancak bölgenin tüm bu özellikleri bazı bölge ülkelerine hızlı ilerleme şansı da tanıyacaktır. Bölge ülekelerinin çoğu “Kaos içinde barış ve gelişme “politikalarına yabancı olmadıklarından bu istikrarsızlık sürecinden kriz şeklinde etkilenmeyecektir. Bu Yüzyıl’ın ortasına doğru Doğu Akdeniz’e kıyısı olan ülkelerden Türkiye öne çıkacak ve dünya jeopolitiğinde söz sahibi olma olanağını yakalayacaktır. Ancak bu olanağı kullanabilmeleri küresel güç dengelerinin bölge dinamikleriyle olan ilişkisini iyi okuyabilmeleriyle mümkün olacaktır. Bunun için de bölge satrancında etkili olan güvenlik, petrol, doğalgaz ve su hamlelerini çok iyi takip etmesi ve hatta ilk hamleleri yapması gerekecektir.Ancak bu dönem durum biraz farklıdır. Türkiye son dönemde Rusya ile yaşanan gerilimi dikkate alarak Doğu Akdeniz'de Rusya'nın hasmane tavrına olanak tanıyacak bir ortam içinde olmamalıdır. Rusya'nın itilaflı alanlarda Türkiye'nin deniz güçlerinden herhangibirini hedef olarak seçmesi ve provakatif bir saldırı düzenlemesi mümkündür.Bu sıcak temasın Doğu Akdeniz'de sürdürülemeyeceğini bilmesi Rusya'nın bu planı uygulamasını kolaylaştırır.
Doğu Akdeniz gibi bir bölgedeki satrancın uzun dönem kesin bir galibinin olması mümkün değildir. Bölge tarihine bakıldığında bu açıkça görülür. Bu bölge uluslararası sisteme yön vermek isteyen güçlerin strateji masalarından hiç kalkmayacağı bir bölgedir. Bu nedenle bu satranç bölgesel değil küresel, dönemsel değil sürekli, kazananı ise sabit değil değişken olan bir satrançtır.
İşte tum bu nedenlerle, Doğu Akdeniz’in en büyük yerleşik gücünü elinde bulunduran Türkiye’nin bu hamleleri çok daha önceden görebilmesi ve hatta ilk hamleleri de yapabilmesi gerekmektedir. Bu nedenle Üniversitelerin Hukuk Fakültelerinde “Deniz Hukuku” kürsüleri olmalı ve bu kürsüler hem siyasi hem de ticari olarak Türkiye’nin denizel hak ve menfaatleri için sürekli araştırmalar yapmalıdır. Üniversitelerde, aynı zamanda özellikle G-8’ler ile Türkiye’nin ilgi duyduğu ülkelerin de kürsüleri açılmalıdır. Söz konusu bu Üniversite kürsülerinde sürekli olarak başta Kıta Sahanlığı ve Münhasır Ekonomik Bölge gibi konular ile, diğer iç ve dış politaka konularında, ilgili STK’ların da katılacağı “think tank” toplantıları düzenlenmelidir. Bölge için Türkiye’in a planının yanısıra b,c,d planlarına da ihtiyacı vardır.
Yorumlarınızı Bizimle Paylaşın
Sadece üyelerimiz yorum yapabilir, hemen ücretsiz üye olmak için Tıklayın